PROGRAM PRACY LOGOPEDYCZNEJ
„Słowa mają wielką moc, ćwiczę rano, w dzień i w noc!”

Program grupowych zajęć logopedycznych kształtujących i utrwalających poprawną mowę skierowany jest do dzieci w wieku 3-6 lat przejawiających trudności językowe, opóźniony rozwój mowy (OMR) w Przedszkolu Nr 174 w Warszawie. 
Spis treści:
1. Wstęp.
2. Założenia programu.
3. Cele programu.
4. Realizacja programu (formy i metody pracy).
5. Przewidywane efekty w wyniku realizacji programu.
6. Ewaluacja programu.

1. Wstęp.
Mowa w dużej mierze wpływa na ogólny rozwój dziecka i jego osiągnięcia w nauce. Stanowi narzędzie w zdobywaniu informacji, pozwala na wyrażanie swoich myśli, opinii, odczuć. Ogromną rolę w procesie kształtowania mowy dziecka odgrywają rodzice i najbliższe otoczenie- to oni są jego pierwszymi nauczycielami mowy poprzez wspólne zabawy, czytanie książeczek, ich opowiadanie i śpiewanie piosenek. Istotne znaczenie w zakresie wspomagania i rozwoju mowy ma także działanie nauczyciela pracującego z dzieckiem w przedszkolu, gdzie zabawa stanowi dominujący sposób nauki. Jest kluczem do poznawania nowych słów, ćwiczy oddech, głos, słuch i wymowę. Doskonali formy gramatyczne uwzględniając przy tym akcent, melodię i rytm mowy. Poprzez zabawę możemy stymulować rozwój wszystkich funkcji, od których zależy prawidłowy rozwój mowy. Wyniki badań pedagogicznych, a także moja własna obserwacja dowodzą, że rozwój mowy dzieci w wieku przedszkolnym jest bardzo zróżnicowany, u wielu dzieci występuje oprócz wad wymowy, opóźniony rozwój wymowy lub niechęć do mówienia, zaburzenia słuchu fonematycznego, analizy i syntezy słuchowej. Występowanie tych zaburzeń ma istotny wpływ na przebieg procesu nauczania w okresie wczesnoszkolnym, za słuszne więc uważam wprowadzenie dodatkowych zabaw, mających na celu rozbudzanie aktywności słownej dzieci, wpływających na rozwój mowy dziecka.

TRZYLATEK:
• Rozumie to, co do niego mówimy i spełnia proste polecenia.
• Próbuje wykonywać codzienne czynności według podanych instrukcji.
• Pytany podaje swoje imię.
• Wypowiada kilkuzdaniowe zdania, mówi chętnie i dużo.
• Zadaje pytania, nie zawsze jasno sprecyzowane.
• Powinien wypowiadać prawidłowo: wszystkie samogłoski, spółgłoski p, b, m, f, w, t, d, n, l, ś, ź, ć, dź, ń, k, g, ch, j, ł. Głoski s, z ,c, dz oraz sz, ż, cz, dż mogą być wymawiane jako ś, ź, ć, dź, a głoska r jako l.

CZTEROLATEK:
• Rozumie i wykonuje nasze polecenia (zawierające wyrażenia przyimkowe: na, pod, za, obok, itp.).
• Rozpoznaje i nazywa podstawowe kolory.
• Pytany odpowiada, co robi.
• Odpowiada na pytania (dlaczego?).
• Potrafi mówić o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, chociaż czasem myli określenia czasu.
• Jest zaciekawiony poprawnością językową, choć w jego mowie zdarzają się niepoprawne konstrukcje gramatyczne.
• Zadaje bardzo dużo pytań (po co?, jakie?, dlaczego?).
• Stosuje neologizmy dziecięce, gdy nie pamięta lub nie zna nazwy przedmiotu czy zjawiska, np. uszolog (lekarz od uszów). Nie należy utrwalać neologizm i zawsze podawać prawidłową nazwę.
• Powinien prawidłowo wymawiać głoski: s, z, c, dz (twardo i z zamkniętymi ustami), natomiast: sz, ż, cz, dż mogą być jeszcze wymawiane jako s, z, c, dz, a r jako l.
• Nie powinniśmy zmuszać dziecka do wymowy głoski r, gdyż aparat mowy nie jest jeszcze na to przygotowany i może dojść do wytworzenia nieprawidłowego dźwięku (np. r – tylnojęzykowe).

PIĘCIOLATEK:
• Stosuje wypowiedzi wielozdaniowe, opowiada zdarzenia, opisuje przedmioty i ich zastosowanie, używa różnych przyimków.
• Uwzględnia kolejność zdarzeń i zależności przyczynowo-skutkowe.
• Potrafi wyjaśnić znaczenie słów.
• Dokonuje autokorekty mowy, znikają nieprawidłowości gramatyczne.
• Może wymawiać jeszcze r jako l, a sz, ż, cz, dż jako s, z, c, dz, ale często pojawia się prawidłowe lub hiperpoprawne brzmienie, np. „rarka” zamiast lalka, albo „szok” zamiast sok.

SZEŚCIOLATEK:
• Ma opanowane podstawy systemu językowego.
• Powinien wymawiać prawidłowo wszystkie głoski.

2. Założenia programu.
Zgodnie z wymienionym zarządzeniem do zadań logopedy należy w szczególności:
1) przeprowadzanie badań wstępnych, w celu ustalenia stanu mowy uczniów, w tym mowy głośnej;
2) diagnozowanie logopedyczne oraz – odpowiednio do jego wyników – organizowanie pomocy logopedycznej:
3) prowadzenie terapii logopedycznej indywidualnej i w grupach dzieci,u których stwierdzono nieprawidłowości w rozwoju mowy głośnej:
4) organizowanie pomocy logopedycznej dla dzieci z trudnościami w czytaniu i pisaniu przy ścisłej współpracy z nauczycielami prowadzącymi zajęcia z zakresu profilaktyki logopedycznej,
5) organizowanie i prowadzenie różnych form pomocy psychologiczno – pedagogicznej dla dzieci, rodziców i nauczycieli;
6) wspieranie działań wychowawczych i profilaktycznych nauczycieli.
Program jest zgodny z podstawą programową wychowania przedszkolnego, która w zakresie wspomagania rozwoju mowy zakłada, że dziecko kończące przedszkole i rozpoczynające naukę w szkole podstawowej.

3. Cele programu.
• Kształtowanie prawidłowej mowy poprzez korygowanie zaburzeń w zakresie strony fonetycznej, leksykalnej i gramatycznej wypowiedzi oraz prawidłowego tempa wypowiedzi.
• Stymulowanie opóźnionego rozwoju mowy.
• Doskonalenie wymowy już ukształtowanej.
• Wdrażanie do praktycznego wykorzystania nawyków poprawnej wymowy przyswojonej w toku ćwiczeń.
• Wdrażanie orientacji przestrzennej.
• Ćwiczenie logicznego myślenia, pamięci, uwagi,
• Wdrażanie dzieci do twórczej aktywności słownej.

4. Realizacja programu (formy i metody pracy).
Podstawową formą aktywności dzieci w wieku przedszkolnym jest zabawa. Poprzez zabawę, koncentrują się one na doświadczaniu, przeżywaniu, odbiorze wrażeń, które pozwalają im na poznawanie siebie, innych ludzi i świata. Dlatego też treści edukacji zdrowotnej w przedszkolu będą wprowadzane w zabawie i poprzez zabawę oraz w formie zadaniowej. W terapii logopedycznej rzadko stosuje się tylko jeden rodzaj metod. Wynika to z konieczności realizowania zasady kompleksowych oddziaływań. Wybór metod – stosowanych w terapii logopedycznej – zawsze uwarunkowany jest rodzajem zaburzenia. Sposób pracy terapeutycznej musi być dostosowany do wieku i możliwości dziecka.

Formy i metody pracy - przykłady:
Ćwiczenia oddechowe - poprawiają wydolność oddechową, sprzyjają wydłużaniu fazy wydechowej, co powoduje poprawę jakości mowy.
Przykłady: 
• Wdech nosem ( usta zamknięte) i wydech ustami.
• Dmuchanie na płomień świecy.
• Dmuchanie na piłeczkę pingpongową, wyścigi piłeczek.
• Dmuchanie na kulkę z waty, na wiatraczek.
• Chłodzenie „ gorącej zupy” – dmuchanie ciągłym strumieniem.
• „Zdmuchiwanie mlecza” – długo, aż spadną wszystkie nasionka.
• Chuchanie na zmarznięte ręce.
• Naśladowanie lokomotywy – wydmuchiwanie „nadmiaru pary” – ffff, szszsz.
• Naśladowanie balonika – wypuszczanie powietrza z jednoczesnym odgłosem „ sssss”.
• Nadmuchiwanie balonika.
• Naśladowanie syreny – „ eu-eu- eu”, „ au-au-au” – na jednym wydechu.
• Wyścigi chrupek – dmuchanie w parach.
• Dmuchanie na piórko, aby nie spadło.
• Liczenie na jednym wydechu.
• Powtarzanie zdań na jednym wydechu – najpierw krótkich, potem coraz dłuższych.
• Powtarzanie zdań szeptem.
• Naśladowanie śmiechu różnych osób:
- staruszki: che- che- che
- kobiety – wesołe cha- cha- cha
- mężczyzny – rubaszne ho- ho- ho
- dziewczynki – piskliwe, chichotliwe chi- chi- chi.

Ćwiczenia motoryki narządów artykulacyjnych - występuje obniżona sprawność narządów artykulacyjnych / języka, warg, policzków, podniebienia miękkiego.

Ćwiczenia przed lustrem, stopniowo przechodząc do ćwiczeń bez kontroli wzroku. Większość ćwiczeń wymaga wielokrotnego powtarzania.

Ćwiczenia warg: 
• Wymawianie na przemian „ a-o” przy maksymalnym oddaleniu od siebie wargi górnej i dolnej.
• Oddalanie od siebie kącików ust – wymawianie „ iii”.
• Zbliżanie do siebie kącików ust – wymawianie „ uuu”.
• Naprzemienne wymawianie „ i – u”.
• Cmokanie.
• Parskanie / wprawianie warg w drganie/.
• Masaż warg zębami ( górnymi dolnej wargi  i odwrotnie).
• Dmuchanie na płomień świecy, na watkę lub piłkę pingpongową.
• Układanie ust jak przy wymowie samogłosek ustnych, z wyraźną, przesadną artykulacją warg, np. w kolejności: a-i-o-u-y-e,  u-a-i-o-e-y,  o-a-y-i-u,  e-y-i-o-a-u,   u-i-y-a-o.
• Wymowa samogłosek w parach: a-i, a-u,  i-a,  u-o,  o-i,  u-i,  a-o, e-o  itp.
• Wysuwanie warg w „ ryjek”, cofanie w „ uśmiech”.
• Wysuwanie warg w przód, następnie przesuwanie warg w prawo, w lewo.
• Wysuwanie warg w przód, następnie krążenie wysuniętymi wargami.
 
Ćwiczenia języka: 
• „Głaskanie podniebienia” czubkiem języka, jama ustna szeroko otwarta.
• Dotykanie językiem do nosa, do brody, w stronę ucha lewego i prawego.
• Oblizywanie dolnej i górnej wargi przy ustach szeroko otwartych / krążenie językiem/.
• Wysuwanie języka w przód i cofanie w głąb jamy ustnej.
• Kląskanie językiem.
• Dotykanie czubkiem języka na zmianę do górnych i dolnych zębów, przy maksymalnym otwarciu ust / żuchwa opuszczona/.
• Język wysunięty w kształcie grota wykonuje poziome ruchy wahadłowe od jednego do drugiego kącika ust.
• Rurka – wargi ściągnięte  i zaokrąglone unoszą boki języka.
• Język lekko wysunięty opiera się na wardze dolnej i przyjmuje na przemian kształt „łopaty” i „grota”.
• Ruchy koliste języka w prawo i w lewo na zewnątrz jamy ustnej.
• Oblizywanie zębów po wewnętrznej i zewnętrznej powierzchni dziąseł pod wargami. Usta zamknięte.

Ćwiczenia usprawniające podniebienie miękkie: 
• Wywołanie ziewania przy nisko opuszczonej szczęce dolnej.
• Płukanie gardła ciepłą wodą.
• „Chrapanie” na wdechu i wydechu.
• Głębokie oddychanie przez usta przy zatkanym nosie i odwrotnie.
• Wymawianie połączeń głosek tylnojęzykowych zwartych z samogłoskami, np. ga, go, ge, gu, gy, gi, gą, gę, ka, ko, ke, ky, ki, ku, ak, ok, ek, ik, yk, uk…
• Wypowiadanie sylab / jak wyżej/ i logatomów: aga, ogo, ugu, eke, yky, ygy, iki, Igi, ago, egę itp.
• Nabieranie powietrza nosem i zatrzymanie w jamie ustnej. Policzki nadęte. Początkowo nadymać policzki z zatkanym nosem, a następnie próbować połykać powietrze.

Ćwiczenia policzków: 
• Nadymanie policzków – „ gruby miś”.
• Wciąganie policzków – „ chudy zajączek”.
• Nabieranie powietrza w usta i zatrzymanie w jamie ustnej, krążenie tym powietrzem, powolne wypuszczanie powietrza.
• Naprzemiennie „ gruby miś” – „ chudy zajączek”.
• Nabieranie powietrza w usta, przesuwanie powietrza z jednego policzka do drugiego na zmianę.

Ćwiczenia prawidłowego połykania:
Wyrobienie nawyku połykania z językiem ułożonym na wałku dziąsłowym
• Unoszenie języka na wałek dziąsłowy za górnymi zębami przy otwartych a następnie zamkniętych ustach.
• Lizanie czubkiem języka wałka dziąsłowego.
• Trzymanie czubkiem języka cukierka tik-tak przy wałku dziąsłowym, jednoczesne połykanie śliny.
• Ćwiczenie jak wyżej z kawałeczkiem czekolady przyklejonym do wałka dziąsłowego.
 
„Przygody Języczka-Wędrowniczka"
Opowiadamy bajkę, w czasie, której dzieci wykonują określone ruchy warg, języka, ćwiczenia oddechowe:
Pewnego dnia Języczek-Wędrowniczek postanowił pojechać na wycieczkę. - Ale zanim pojadę muszę posprzątać mieszkanie - pomyślał. Jak pomyślał tak zrobił. Na początek wymył sufit mieszkania (staranne oblizywanie czubkiem języka podniebienia), podłogę (dokładne oblizy¬wanie dna jamy ustnej), jedną ścianę (oblizywanie językiem wewnętrz¬nej strony policzków), drugą ścianę (te same ruchy co poprzednio), póź¬niej okna (oblizywanie każdego ząbka po kolei), a na końcu umył drzwi (oblizywanie warg ruchem okrężnym) - Teraz już mogę pojechać na wycieczkę - pomyślał Języczek.
Wsiadł na swego konia i pojechał do zaczarowanego lasu (uderzanie czub-kiem języka o wałek dziąsłowy - naśladowanie odgłosów jazdy kon¬nej).
W lesie języczek zatrzymał konia (wymawianie głosek prrr) i rozejrzał się dookoła. Popatrzył na niebo (wysuwanie języka z jamy ustnej i kiero¬wanie go w stronę nosa), na polanę (wysuwanie języka na brodę), w jed¬ną stronę (kierowanie języka w stronę kącika ust) i w drugą stronę (dru¬gi kącik ust). Gdy już wszystko obejrzał, przeszedł las w jedną stronę (ru¬chy języka po podniebieniu - od dziąseł do gardła), w drugą stronę (prze¬suwanie języka od gardła do dziąseł) i przedarł się przez gęste krzaki i drzewa (język przeciska się przez zaciśnięte zęby).
Nagle zobaczył dziwnych mieszkańców zaczarowanego lasu, którzy przy¬szli się z nim przywitać:
- Parskaczy (wykonujemy motorek wargami),
- Wargaczy (rytmiczne uderzanie palcami w zaciśnięte usta),
- Szuwarki (wkładamy palec między wargi i poruszamy nim rytmicz¬nie),
- Indian - dużych (bardzo głośne naśladowanie odgłosu Indian) i ma¬lutkich (cich naśladowanie odgłosu Indian).
Języczek przywitał się ze wszystkimi (wykonujemy całuski wargami) i za¬czął się z nimi wesoło bawić w berka i chowanego.
Po pewnym czasie zmęczeni przyjaciele zaczęli nadsłuchiwać, co dzieje się w lesie. Usłyszeli szelest liści (sz, sz, sz), szum wiatru (w, w, w), głos kukułki (ku - ku - ku), rechot żab (kum - kum - kum), stukot dzięcioła (puk - puk - puk) i pluskot rybek w wodzie (plum - plum - plum). Nagle wszyscy zobaczyli ciemne chmury, które zbierały się nad lasem. Ję-zyczek i jego przyjaciele postanowili je rozdmuchać, aby nie dopuścić do nadchodzącej burzy (wykonywanie mocnych wydechów) i udało się: - chmury zostały rozdmuchane.Powoli zapadał wieczór i Języczek musiał wracać do swojego domu. Ale najpierw muszę nazbierać malin i jagód - pomyślał (dzieci przy po¬mocy rurek robią wdech i zbierają papierowe maliny i jagody do ko¬szyka). Gdy nazbierał cały koszyk, pożegnał się z nowymi przyjaciółmi (cmoka¬nie wargami), wsiadł na konia i przyjechał do domu, gdzie od razu zasnął śniąc o nowych przygodach.

„Wycieczka Języczka”
• Rano Języczek wstaje i przeciąga się
Pokazujemy: Otwórz szeroko buzię i wysuń język najdalej, jak potrafisz (na brodę), a potem schowaj go do buzi. Powtórz 3 razy.
• Wygląda przez okno i sprawdza pogodę
Pokazujemy: Otwórz buzię, wysuń język i kieruj go raz do nosa, a raz do brody („szukaj słońca i deszczu”).
• Myje zęby po śniadaniu
Pokazujemy: Oblizuj czubkiem języka zęby od środka, zataczając koła (najpierw po górnych zębach, potem po dolnych).
• Wsiada do samochodu i jedzie na wycieczkę
Pokazujemy: Parskaj wargami („brrr, brrr”), naśladując motor samochodu.
• Wjeżdża na wyboistą drogę
Pokazujemy: Kląskaj językiem („tak, tak, tak”), jakbyś jechał koniem lub po kamieniach.
• Zatrzymuje się w ogrodzie i wącha kwiatki
Pokazujemy: Weź głęboki wdech przez nos (ramiona w górę) i powolny wydech przez usta (ramiona w dół, mówiąc „aaaa”).
• Zajada pyszny, słodki miodek
Pokazujemy: Oblizuj szerokim językiem górną i dolną wargę, tak jakbyś zlizywał coś smacznego.
• Na koniec zmęczony Języczek kładzie się spać
Pokazujemy: Zamknij buzię, przyłóż palec do ust („cichutko”) i oddychaj spokojnie przez nos.

5. Przewidywane efekty w wyniku realizacji programu.
Realizacja powyżej zaprezentowanego programu wiąże się z koniecznością zastosowania różnorodnych pomocy, propozycji zawartych w literaturze fachowej oraz własnych, opracowanych przez siebie.
Proponowany program ma w efekcie systematycznego stosowania, doprowadzić do usprawnienia nieprawidłowości rozwoju językowego, a mianowicie:
• wykształcenia postawy komunikacyjnej
• utrwalenia poprawnego wzorca artykulacyjnego
• usprawnienia funkcji mających wpływ na rozwój mowy (pamięci, koncentracji, percepcji słuchowej, wzrokowej, ruchowej i myślenia)
• rozwijanie zasobu słownictwa i umiejętności budowania wypowiedzi poprawnych pod względem gramatycznym.

6. Ewaluacja programu
Ewaluacja programu dokonywana będzie systematycznie na podstawie obserwacji dziecka i jego aktywności w trakcie prowadzenia zajęć grupowych.

Przygotowała:
Agnieszka Wilczak